Ortadoğu Gazetesi

BIST
93,953
%0,36
USD
5,3104
%-0,42
EUR
6,0696
%-0,42
Altın
208,6980
%-0,38

CÜMLE ÜZERİNE

Dr. Hüseyin Yeniçeri / 2015-04-07 10:20:02

Cümle bir yargı birimidir. Sözcük de bir kavram birimidir. Paragraf ise düşünce ya da duygu birimidir. Genel olarak cümle sözcükten büyük, paragraftan küçük dil birliğidir. Dilimize Arapçadan giren bu sözcüğe Türkçe karşılık olarak bulunan sözcük de tümcedir.

 

Cümle; ses, yapı ve anlam bakımından bir bütünlük gösteren sözcükler dizisi olarak da tanımlanabilir. Sözcükler dizisinin cümle özelliği kazanabilmesi iki durumun gerçekleşmesine bağlıdır: Biri sözcüklerin birbirleriyle ilişkilendirilmesi, diğeri ise çekimli bir eylemin ya da bir ada ek-eylem ekinin getirilmesiyle elde edilen yüklemin kullanılmasıdır.

 

Cümle sözcüğü en yaygın olarak dil biliminde bir terim olarak kullanılır. Sözcüğün terim dışında da kullanımları vardır: Sistem, dizge, küme anlamlarıyla ad; bütün, hep anlamlarıyla belgisiz sıfat, herkes yerine kullanıldığında da belgisiz zamir olur. Ayrıca "cümleten" söyleşi de dilimizde zarf ( belirteç ) olarak kullanılagelmiştir:

 

Cümleten hoşça kalın!

 

"Cümle dilde söylenen ol söz durur

Cümle gözlerden gören ol göz durur" dizelerinde Aşık Paşa, cümleyi "bütün, hep" yerine belgisiz sıfat olarak kullanmıştır. Muhibbi ise cümleyi belgisiz zamir olarak şöyle kullanır:

 

Cümlenin maksudu bir amma rivayet muhtelif.

 

Cümle sözcüğünün Arapçada çokluk biçimi "cümel"dir. Cümel ayrıca harflerin sayı değerine göre hesaplanması anlamına da gelir. Cümel-i sagir tamlaması da "Ebced Hesabı"demektir.

 

Sözlü ve yazılı anlatımda cümlenin bütün türleriyle kullanılması konuşmacının ve yazarın başarısının tanığıdır. Öyle ki bir ya da iki yalın cümleden sonra bir bileşik, bir bağlı, birsıralı cümle kullanılarak anlatım canlı hale gelebilir. Öte yandan hem ad, hem eylem cümlelerine yer vermek; bir cümlede çekimli eylemi yüklem yaparken bir başkasında ek-eylemle bir ad soylu sözcüğü ya da sözcük öbeğini yüklem yapmak anlatımı tekdüzelikten kurtarır. Yine işlenen konunun özelliğine göre sıklıkla kurallı cümleler kurmak yanında arada bir devrik ya da kesik cümle örneğine de yer vermek anlatımı çekici kılar.

 

Anlatımda en büyük coşkuyu ise anlamca birbirinden ayrı cümleler kurmak sağlar. Birkaç tane olumlu cümle yanında bir iki tane olumsuz cümleye yer vermek gibi. Anlatımın durumuna göre soru cümlelerine ya da sözde soru cümlelerine yer vermek gibi. Hatta biçimce olumlu, anlamca olumsuz; biçimce olumsuz, anlamca olumlu cümlelere yer vermek gibi...

 

Bir dili iyi bilmenin, iyi kullanmanın göstergesi o dille doğru, açık ve duru cümleler kurmaya bağlıdır. Doğru, duru, açık cümleleri de çeşitlendirerek kurabilmek bir yetenek sorunudur. Bir de çok yoğun olmamakla birlikte söz sanatlarına yer vermek dili kullanmada yazarı doruğa çıkaracaktır. Her sözün söylendiği, her konunun işlendiği düşüncesiyle konuşmadan ve yazmadan asla vazgeçmeyelim. Unutmayalım dil işlendikçe gelişir ve güzelleşir. Dilimizi işlemek, geliştirmek, güzelleştirmek aydın olmanın bir gereğidir.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 




 



Diğer Makaleleri

- MHP Mİ HAKLI, TUĞRUL TÜRKEŞ Mİ? / Tarih : 2015-08-29 09:40:20
- Anlatımda Yazım ve Noktalama / Tarih : 2015-08-26 10:23:30
- DİL / Tarih : 2015-08-01 09:27:26
- Bir İnce Sızı Oyunu / Tarih : 2015-05-03 10:33:19
- ÜÇ KALEM BİR ROMAN / Tarih : 2015-04-01 10:30:08
- TÜRKLERLE NEDEN UĞRAŞIYORLAR? / Tarih : 2015-01-30 08:30:27
- I. DİL VE KÜLTÜRÜN TANIMI / Tarih : 2015-01-18 12:27:33
- YAZARLIK / Tarih : 2015-01-04 11:38:38
- YAZARKEN YAZI DİLİMİZİ KULLANALIM / Tarih : 2014-12-02 11:01:50
- Kuzen, Kanka Türkçede Gerekli mi? / Tarih : 2014-11-27 11:22:11
- VEFA ÜZERİNE / Tarih : 2014-11-11 14:18:23
- KONU ve YORUM / Tarih : 2014-11-10 11:15:45
- MİLLİYETÇİ AYDIN MI, ÇIKARCI AYDIN MI? / Tarih : 2014-09-28 11:24:09
- KURAN'I ANLAYARAK OKUMAK / Tarih : 2014-09-17 11:00:51
- TÜRKÇENİN DOĞURGANLIĞI / Tarih : 2014-09-14 11:25:58
- KADIN, DEMOKRASİ VE TÜRKÇE / Tarih : 2014-05-25 11:02:20
- TÜRK'ÜN KARAKTERİ VE TÜRKÇE -I- / Tarih : 2014-05-18 11:02:36
- SLOGAN ve DEYİM ÜZERİNE / Tarih : 2014-05-11 10:49:31
- Bilim, Sanat, Öğretim Dili Olarak Türkçe (*) / Tarih : 2014-03-11 09:34:59
- GÖKTÜRKLERDEN KALMA SİKKELER BULUNDU / Tarih : 2014-02-08 09:43:54

Diğer Dr. Hüseyin Yeniçeri Makaleleri : 1 2 3 4 5  İleri »