Ortadoğu Gazetesi

BIST
93,616
%0,00
USD
5,3338
%0,27
EUR
6,0913
%0,31
Altın
209,3750
%0,38
SON DAKİKA

DİL

Dr. Hüseyin Yeniçeri / 2015-08-01 09:27:26

TÜRKÇE'de dil denilince üç ayrı anlam akla gelir. Üç temel anlamı tek sözcük karşılar. Demek ki dilimizde üç tane dil sözcüğü vardır. Biri temel anlamı bir organımız olan dildir. Tat alma organımızın adı. Biri dilmek eyleminin kökü. Biri de Farsçadan dilimize giren ve gönül anlamına gelen dil sözcüğüdür.

 

Temel anlamı tat alma organı olan dil, zamanla anlam genişlemesine uğramış ondan fazla yan anlam kazanmıştır. Dil sözcüğünün konuşmaya da ad olması, konuşma anlamında Farsçadan "zeban", Arapçadan "lisan" sözcüklerinin de dilimize girmesini önleyememiştir. Bu dil sözcüğünün kazandığı ilk yan anlamdır. Bu anlam dilbilimde "iletişim düzeni" ya da "bildirme aracı" olarak terimleşmiştir. Dilciler, dil deyince hep bu anlamı düşünürler.

 

Dil sözcüğünün kazandığı ikinci yan anlam "bir çağa, bir gruba, bir yazara özgü söz dağarcığı"dır. "Halk dilinin günebakan ismini verdiği bu çiçek, güneşe âşıktır." (Tanrıöver)  Belli durumlara, mesleklere, konulara özgü dil anlamı ise sözcüğün kazandığı üçüncü yan anlamdır:  Hukuk dili, Çiçeklerin dili gibi.

Kimi aletlerin uzun, yassı, hareketli bölümlerine de dil denir: Terazi dili, kilit dili gibi.

 

Dil sözcüğü anlatım aracı işlevinden esinlenerek anlatma tarzı, üslup anlamı da kazanmıştır: "Yazarın dili oldukça sanatlıdır." cümlesinde olduğu gibi. Dil sözcüğü coğrafya "kıstak" anlamında terim olarak da kullanılır. Yine denizcilikte ve müzikte de terimleşmiştir.

 

Dil sözcüğünün deyimlerde geniş yer tuttuğu görülür. TDK'nin 2005 baskılı Türkçe Sözlüğü'nde anlamları açıklanan dille ilgili deyim sayısı 70 dolayında: Dillere destan olmak, dillerde dolaşmak, dilinin ucyla söylemek, dilinin altındaki baklayı çıkarmak, diline dolamak, dilini tutmak, dilini yutmak... Bunlardan birkaçı. 

 

Dil sözcüğü ile başka sözcüklerin birlikte kullanılması yoluyla -birleşik sözcük yapma yöntemiyle- elde edilen sözcük sayısı ise yüzden fazla: Dil adası, dil akrabalığı, dil avcısı, dilaltı, dil altı, dilbasan, dil bilgisi, dilbilim, dil sürçmesi, dil atlası gibi. Bunlardan dil avcısının "ajan" yerine kullanıldığını belirtelim.

 

Tat alma organı olan dilin özel adlarda da kullanıldığını belirmek gerek. Son zamanlarda dilden yararlanarak oluşturulan bileşik adlar arasında "Dilay, Dilsu, Pakdil, Akdil, Şendil, Dilşen, Dilmen, Özdil" sayılabilir.

 

Dil sözcüğünden türetilen ad ve eylemler de oldukça çoktur: Dilci, dilmaç, dilmaçlık, dilcilik,  dildaş, dilemek, dilenmek dillenmek, dilleşmek, dillendirmek, dilek, dilekçe, dilli (düdük), dilsiz (lal,ebkem), dilenci, dilencilik, dilendirme, dillenme... gibi.

 

Farsçadan giren dil sözcüğünün yayılma alanı geniş değildir. Bazı eski bileşik sıfatlarda ve özel adlarda ve tamlamalarda kullanılmaktadır: Dilber, dilküşa, dilara, dilan, dildar; deryadil, ehlidil, safdil, suzidil...

 

Dilmek eylemi ise bir bütünü ince ve yassı parçalara ayırarark kesmek demektir. Bu eylemden türeyen dilim sözcüğünün kullanımı yaygındır. Dilim dilim ikilemesi de sık kullanılır. Dilik sıfatı sık kullanılmaz. Diliş, dilme, dilmek isim-fiilleri çok kullanılır. Ayrıca dildirmek, dildirtmek, dildirmemek, dildirtmemek eylemleri de bu eylemin türevleridir.

 

Görüldüğü gibi dilimizde yaşayan üç dil sözcüğünden en yaygını tat alma organı anlamındaki dil sözcüğüdür. Bu sözcüğün bu kadar geniş alanlara yayılması sonradan kazandığı konuşma eylemine ad olmasındandır. Bu anlamda dil, bir milletin evreni kendi ses dünyasına ve zevkine göre seslendirmesidir. Bu anlamda dil, milletin bağımsızlığı, ortak ses bayrağı, ortak vatanıdır. Bu anlamda dil milletleri yığın olmaktan kurtararak milletleştirme görevini yerine getiren kutsal bir kavramdır.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 




 



Diğer Makaleleri

- MHP Mİ HAKLI, TUĞRUL TÜRKEŞ Mİ? / Tarih : 2015-08-29 09:40:20
- Anlatımda Yazım ve Noktalama / Tarih : 2015-08-26 10:23:30
- Bir İnce Sızı Oyunu / Tarih : 2015-05-03 10:33:19
- CÜMLE ÜZERİNE / Tarih : 2015-04-07 10:20:02
- ÜÇ KALEM BİR ROMAN / Tarih : 2015-04-01 10:30:08
- TÜRKLERLE NEDEN UĞRAŞIYORLAR? / Tarih : 2015-01-30 08:30:27
- I. DİL VE KÜLTÜRÜN TANIMI / Tarih : 2015-01-18 12:27:33
- YAZARLIK / Tarih : 2015-01-04 11:38:38
- YAZARKEN YAZI DİLİMİZİ KULLANALIM / Tarih : 2014-12-02 11:01:50
- Kuzen, Kanka Türkçede Gerekli mi? / Tarih : 2014-11-27 11:22:11
- VEFA ÜZERİNE / Tarih : 2014-11-11 14:18:23
- KONU ve YORUM / Tarih : 2014-11-10 11:15:45
- MİLLİYETÇİ AYDIN MI, ÇIKARCI AYDIN MI? / Tarih : 2014-09-28 11:24:09
- KURAN'I ANLAYARAK OKUMAK / Tarih : 2014-09-17 11:00:51
- TÜRKÇENİN DOĞURGANLIĞI / Tarih : 2014-09-14 11:25:58
- KADIN, DEMOKRASİ VE TÜRKÇE / Tarih : 2014-05-25 11:02:20
- TÜRK'ÜN KARAKTERİ VE TÜRKÇE -I- / Tarih : 2014-05-18 11:02:36
- SLOGAN ve DEYİM ÜZERİNE / Tarih : 2014-05-11 10:49:31
- Bilim, Sanat, Öğretim Dili Olarak Türkçe (*) / Tarih : 2014-03-11 09:34:59
- GÖKTÜRKLERDEN KALMA SİKKELER BULUNDU / Tarih : 2014-02-08 09:43:54

Diğer Dr. Hüseyin Yeniçeri Makaleleri : 1 2 3 4 5  İleri »